Merkez Bankası Döviz Dönüşüm Desteğini Katma Değere Dayalı Sisteme Geçirdi

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), firmaların yurt dışı kaynaklı dövizlerini Türk lirasına çevirmesini destekleyen mekanizmayı köklü şekilde yeniden yapılandırdı. 1 Ağustos'ta Resmi Gazete'de yayımlanan tebliğle, destek sistemi artık firmaların kârlılığı ve işgücü maliyetine dayalı katma değer hesaplamalarıyla belirlenecek. Yeni düzenleme 1 Ekim'de yürürlüğe girerek, ihracat yapan işletmeler için hem fırsatlar hem de sıkı denetim mekanizmaları getiriyor.

Katma Değer Temelli Yeni Sistem Nasıl Çalışacak

Önceki uygulamada tüm firmalar benzer şartlarla destek alabilirken, yeni düzenlemede Merkez Bankası tarafından belirlenen döviz pozisyonu sınırları geçerli olacak. Firmalar, satabileceği döviz tutarları konusunda kârlılık ve işgücü maliyeti kriterlerine tabi olacaklar. Bu limitler aşıldığında talep karşılanmayacak.

Döviz dönüşüm desteğinin temel oranı yüzde 2 olarak muhafaza edilecek. Ancak 31 Ocak 2027'ye kadar geçerli olmak üzere yüzde 3 destek ödemesi devam edecek. Bu tarih, önceki süresi 31 Temmuz'da biten geçici uygulamadan beş ay daha uzatılmış hali.

Aracı İhracatçılara Tedarikçi Satış Hakkı

Yeni düzenlemede kayda değer bir değişim, aracı ihracatçıların rolünün genişletilmesi. Aracı ihracatçılar, kendilerine tanımlanan katma değer limitlerini doldurmaları halinde, katma değeri yüksek tedarikçileri adına da döviz dönüşüm işlemi gerçekleştirebilecek. Bu durumda sağlanan destek doğrudan tedarikçinin hesabına aktarılacak.

Bankaların bu aracılık görevleri için Merkez Bankası tarafından belirlenen azami oranlarda komisyon alabilmeleri de sistemi daha çekici kılıyor. Böylece tedarik zincirindeki firmalar da merkezi desteğe erişim fırsatı bulacak.

Döviz Almama Taahhüdü Kaldırıldı, Pozisyon Limiti Geldi

Önceki sistemi diğer kredi araçlarından ayıran bir unsur, döviz almama taahhütüydü. Yeni uygulamada bu taahhüt tamamen kaldırıldı. Bunun yerine, ihracat ve döviz kazandırıcı hizmetler reeskont kredilerine benzer şekilde, firmaların döviz pozisyonuna dayalı bir sınırlandırma getirildi.

Destek başvurusu yapacak firmalar, başvuru öncesinde Merkez Bankası tarafından belirlenen döviz pozisyon üst sınırını aşamayacak. Bu kriter, firmaların spekülatif davranışlarını kontrol altında tutmayı hedefliyor.

Usulsüz Kullanıma Ağır Yaptırımlar

Yeni tebliğin en dikkat çeken maddesi, gerçeğe aykırı beyan ve usulsüz kullanımlara getirilen cezalar. Desteğin amaca aykırı veya yanlış bilgi ve belgelerle kullanıldığının tespiti halinde, ödenen destek tutarları oluşan kur farkı ve en yüksek gecelik borç verme faiz oranıyla birlikte aracı bankalarca tahsil edilerek Merkez Bankası'na aktarılacak.

Usulsüzlük yapan firma ve onunla yüzde 50 ve üzeri hisse veya yönetim ortaklığı bulunan tüm grup şirketlerinin döviz dönüşüm desteği talepleri ile Merkez Bankası kaynaklı kredi başvuruları belirli sürelerle askıya alınacak. Yasal sonuçlar da açık: Suç duyurusu yapılacak.

İnceleme Süreci ve Ödemeler

Merkez Bankası, gerekli gördüğü durumlarda firmaları veya işlemleri doğrudan ya da aracı bankalar vasıtasıyla incelemeye alabilecek. Önemli bir ayrıntı: İnceleme sürecinde ödeme yapılmayacak. Prosesi tamamlanana kadar destek ödemeleri durdurulacak, bu da firmaların likidite yönetiminde planlama yapmasını gerektiriyor.

Bankaların Aracılık Görevleri Güçlendirildi

Sistemin etkinliğini artırmak amacıyla aracı bankalar ek sorumluluklar aldı. Düzenleme kapsamında bankaların aracılık fonksiyonları güçlendirilirken, uygulamanın daha verimli yürütülmesini sağlayacak ilave tedbirler de hayata geçirildi. Merkez Bankası tarafından yayımlanacak Uygulama Talimatı'nda bu tedbirlerin ayrıntıları yer alacak.