Çıraklar Doğrudan Üretimde Çalışsa Da Emeklilik Sigortası Sayılmayacak

Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, çıraklık dönemi çalışmalarının emeklilik sigortası kapsamına alınması talebini reddederek önemli bir karar aldı. Sosyal güvenlik hakkının anayasal bir hak olduğunu belirtmekle birlikte mahkeme, mesleki eğitim amacının ön planda olduğu çıraklık sürelerinde yapılan işlerin sigortalılık niteliği taşımadığını vurguladı. Bu karar, uzun yıllardır emeklilik haklarının tanınması için mücadele veren çırak ve stajyerler için önemli bir dönüm noktası oluşturuyor.

Davayla Gelen Talep ve Mahkemenin İlk Kararları 1987 ile 1989 yılları arasında Makine Kimya Endüstrisi'nde çırak olarak görev yapan bir çalışan, o dönemde doğrudan üretime yönelik olarak çalıştığını ileri sürerek emeklilik primine dahil edilmesini talep etmişti. Davacı, çıraklık sürelerinin yalnızca teorik eğitimle sınırlı kalmadığını, aksine fabrika üretim hattında işçilerin yaptığı faaliyetleri gerçekleştirdiğini savunmuştu. İş mahkemesi, davacının söz konusu dönemde çalıştığı iş yerinde tanıklar dinleyerek inceleme yapmıştı. Gün içerisinde geçirilen zamanın ağırlıklı olarak mesleki eğitim niteliğine haiz olmadığı kanaatine ulaşan mahkeme, davacının talebini kabul etmiş ve bu dönemi emeklilik primlerine dahil etmiştir. Bölge Adliye Mahkemesi de yerel mahkemenin bu kararını hukuka uygun bularak onamıştır. Yargıtay'ın İnceleme Standardını Belirlemesi Dosya Yargıtay'a taşındığında 10. Hukuk Dairesi farklı bir yaklaşım benimsedi. Çıraklık sigortasının niteliğini saptamak için kullanılması gereken kriterleri belirtilen kararında mahkeme, basit tanık ifadeleriyle yetinilmemesi gerektiğini vurguladı. Sosyal güvenlik hakkının Anayasa'da yer alan temel bir hak olduğu belirtilmekle birlikte, bu hakkın korunması için mahkemenin aktif rol alması gerektiğine dikkat çekildi. Yüksek mahkeme, ilk derece mahkemesinin incelemesinin eksik kaldığını hükmederek kararı bozmuştur. Yargıtay'ın belirlediği yeni standarda göre mahkemeler, çıraklık ilişkisinin gerçekliğini sınamak için:

• İş yerinin Sosyal Güvenlik Kurumu nezdindeki tüm dosyalarını ve kayıtlarını incelemesi,
• İşverenin ücret bordroları, puantaj kayıtları ve diğer belgeleri talep etmesi,
• Aynı dönemde çalışan diğer işçileri tanık olarak dinlemesi,
• SGK müfettişlerince yapılmış incelemeler varsa bunları getirtmesi gerekmektedir.

Çıraklık Niteliğini Belirleyen İki Ölçüt Kararda saptanan iki temel kriter, çıraklık ilişkisinin gerçekliğini ayırt etmek için kullanılacaktır. İlk kriter: Eğitim Amacı Ağırlıklı olmalı. Çıraklık ve stajyerlik dönemindeki uygulamalı yapım ve üretim işleri, görülen öğrenimin doğal bir parçası niteliğinde olmalıdır. Bu işler normal işçilerin gerçekleştirdiği faaliyetlere benzese dahi, eğitim çerçevesi içinde kalıyorsa hizmet akdi oluşturulmuş sayılmaz. İkinci kriter: Üretim Odağının Arka Planda Kalması. Eğer çırak, iş yerinde mesleki eğitimden ziyade doğrudan ve ağırlıklı biçimde üretim faaliyetlerine katılıyorsa ve eğitim ise yan planda bırakılıyorsa, bu durumda gerçek bir çıraklık ilişkisinden söz edilemez ve sigortalılık hakkı doğabilir. Sosyal Güvenlik Hakkı ve Mahkemenin Yeni Sorumlulukları Yargıtay kararının önemli bir yönü, sosyal güvenlik hakkının korunması konusunda mahkemenin daha aktif bir rol oynamasını öngörmesi olmuştur. Kararında mahkeme, tarafların sunduğu kanıtlarla yetinilmeyip gerek görüldüğünde mahkemenin kendisinin araştırma yapıp delil toplayabileceğini belirtmiştir. Bu, temel insan haklarından olan sosyal güvenlik hakkının kaybolmaması için mahkemelere verilen geniş bir takdir yetkisidir. Kararda ayrıca, hak kayıplarının ve gerçeğe aykırı sigortalılık süresi edinme durumlarının önlenmesinin öneminin altı çizilmiştir. Yargıtay, bu tür davaların sadece hukuki teknik kurallarla değil, sosyal güvenlik sisteminin koruyucu amacı göz önüne alınarak yürütülmesi gerektiğini vurgulamıştır.